1 listopada PSR przypomina o dziedzictwie Myśli Wolnej![]() Tadeusz Kotarbiński spoczywa na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie, Ludwik Krzywicki kilka ulic dalej, na cmentarzu ewangelicko-augsburskim przy ul. Okopowej, a Jan Baudouin de Courtenay zaraz obok — na ewangelicko-reformowanym przy Żytniej. A co z pozostałymi wolnomyślicielami? Lista polskich wolnomyślicieli tworzących ruch laicki jest długa, otwierają ją nazwiska z końca XIX w. Niestety, spora jest też luka w naszej wiedzy o ich działalności, problemach i dokonaniach. Trzeba bez oszukiwania się przyznać, że (wyłączając kilka wyjątków, jak Kotarbiński czy Krzywicki), tajemną wiedzę o polskim ruchu laickim pielęgnuje garstka specjalistów — historyków bądź nielicznych zapaleńców. A przecież chodzi tu o naszych prekursorów. Bez nich nie byłoby nas tutaj. Jednym z licznych działań, jakie PSR może podjąć na rzecz przywracania kulturze polskich wolnomyślicieli jest „odkurzenie" tych osobowości, przypomnienie ludziom o ich istnieniu i dokonaniach. Na taki długofalowy program składałoby się wiele działań, a że trzeba korzystać z każdej sposobności, zacznijmy już teraz. Zbliża się 1 listopada. Większość z nas, bez względu na światopogląd, odwiedza w tym czasie cmentarze. Zróbmy pierwszy krok do zaznaczenia obecności wolnomyślicieli w przestrzeni publicznej. Jeśli podczas wizyty na cmentarzu natkniesz się na grób wolnomyśliciela/wolnomyślicielki — zatrzymaj się, zapal znicz, a jeśli grób jest zaniedbany — posprzątaj. Jesteśmy ateistami, ale zapalony znicz nie musi oznaczać zmartwychwstałego Chrystusa. Może być i od wieków jest symbolem pamięci, życia i energii witalnej. Jak zadbać o grób, skoro nazwiska wolnomyślicieli są mało znane? Niektóre znajdziecie w dołączonym spisie. Zaznaczono w nim groby znajdujące się w Warszawie, odszukanie reszty przed nami. A może znacie już lokalizacje jakichś grobów albo jeszcze inne nazwiska? Szczególnie osoby odwiedzające nekropolie w dużych miastach mają spore szanse na odnalezienie grobów. Warto, bo od małych kroczków rozpoczniemy ocalanie naszego dziedzictwa. Ocalmy ich od zapomnienia! Spis niektórych wolnomyślicieli polskichLeo BelmontWłaśc. Leopold Blumental (8 marca 1865 Warszawa — 19 października 1941 tamże)
Jan Niecisław Baudouin de Courtenay(13 marca 1845 Radzymin — 3 listopada 1929 Warszawa)
Józef Gay(Ludwik Krzywicki miał wątpliwości zarówno co do imienia, jak i pisowni nazwiska tajemniczego przybysza z Rosji o nieustalonej narodowości) oraz Adam Szymański — twórca organizacji powstańczej i zesłaniec syberyjski — założyli coś w rodzaju gminy, „parafii" bezwyznaniowej. Liczyła ona kilka osób. Jan Hempelps. Jan Bezdomny, Jan Boży, Jan Wolski (3 maja 1877 wieś Prawda — 1937 Moskwa) Działacz komunistyczny, publicysta, krytyk literacki, wolnomularz. Od 1911 w PPS-Lewicy; w 1914 w Legionach Polskich. Współzałożyciel: Lubelskiej Spółdzielni Spożywców (1913), Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich (1920), Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spożywców i Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (1921). Od 1921 w KPP (1923-25 zastępca członka KC). Redaktor wielu pism, m.in. „Kuriera Lubelskiego" (1910), „Kultury Robotniczej" (1921-23), „Kultury Mas" (1932). 23 listopada 1920 r. uczestnik zebrania grupy założycielskiej Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich. Wraz z J. Baudouin de Courtenay’em, Marianem T. Lubeckim i Romualdem Minkiewiczem podpisał projekt statutu Stowarzyszenia. 8 listopada 1922 r. podczas pierwszego walnego zebrania wybrany na członka Zarządu SWP. W 1924 r. na łamach „Myśli Wolnej" Hempel opublikował artykuł pt. „Wolnomyślicielstwo na rozdrożu", określając linię podziału w łonie SWP. W marcu 1924 r. podczas II Zjazdu Krajowego SWP, kiedy po raz kolejny wybrano J. Baudouina de Courtenaya prezesem, część działaczy z J. Hemplem nie wzięła udziału w głosowaniu i na znak protestu opuściła obrady. Rok później, w kwietniu, na III Zjeździe SWP, pod zarzutem zaprzestania pracy społecznej i ideowej, uchwalono votum nieufności dla Zarządu Głównego. Władzę przejęła opcja lewicowa. Nowym prezesem został Zdzisław Mierzyński, który objął także funkcję redaktora naczelnego „Myśli Wolnej". W 1926 r. IV Krajowy Zjazd SWP przyjął uchwałę o wystąpieniu z Międzynarodowej Federacji Związków i Stowarzyszeń Wolnej Myśli oraz o przystąpieniu do Międzynarodówki Wolnomyślicieli Proletariackich. Przewodniczącym ZG został prof. Zygmunt Radliński, a wiceprezesem działaczka komunistyczna dr Golde-Strożecka. Wystąpiono z postulatami szkoły świeckiej, prawnego uznania bezwyznaniowości, zerwania konkordatu z Watykanem. Na V Zjeździe SWP w 1927 r. gościem obrad był sekretarz Międzynarodówki Wolnomyślicieli Proletariackich, Karol Frantze. J. Hempel wygłosił referat na temat ideowych podstaw proletariackiego wolnomyślicielstwa. Podczas kolejnego Zjazdu 8-9 kwietnia 1928 r. w Łodzi aresztowano 56 delegatów, a miesiąc później zakazano działalności organizacji, pod zarzutem prowadzenia działalności antypaństwowej. Od 1931 Hempel pozostawał na emigracji w Niemczech. W maju 1932 wyjechał do Moskwy, gdzie w ramach czystek stalinowskich został aresztowany w styczniu 1937 i wkrótce stracony. W 1956 został pośmiertnie zrehabilitowany. Teofil Jaśkiewicz(1883-1952) Działacz Polskiego Związku Myśli Wolnej. Publicysta „Wolnomyśliciela Polskiego". Autor broszury Co wolna myśl „burzy", a co w zamian daje (1935). Wybrany do Zarządu Głównego PZMW podczas I zjazdu organizacji (Warszawa, teatr „Ateneum" 1929, 300 delegatów). W zarządzie znaleźli się też m.in. J. Landau, Z. Radliński, K. Sterling i T. Kotarbiński. Ludwik Krzywickipseudonimy K. R. Żywicki, J. F. Wolski i inne ( 21 sierpnia 1859 Płock - 10 czerwca 1941 Warszawa) Prace o Krzywickim: Dzieła (t. 1-9, PWN, Warszawa 1957-1974); Idea a życie. Z wczesnej publicystyki (1883-1892) (PWN, Warszawa 1957); Studia socjologiczne. Wybór (PIW, Warszawa 1951); Wspomnienia (t. 1-3, 1957-1959), Henryk Holland: Ludwik Krzywicki - nieznany (Książka i Prasa, 2007). Krzywicki został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie przy ul. Młynarskiej 54/56/58. Józef Landau(ur. ? — listopad 1933) Poeta, publicysta, filozof, działacz oświatowy, polonofil, asymilator, przedstawiciel ruchu wolnomyślicielskiego. Członek i promotor grupy postępowców zrzeszonych w Stowarzyszeniu Pracowników Handlowych Żydów w Warszawie. Wszedł w skład Komitetu Organizacyjnego do reaktywowania Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich w 1920 r. Delegat na Kongres Międzynarodówki Myśli Wolnej w Paryżu (1925) i Luksemburgu (1929). Redaktor naczelny „Myśli Wolnej" — organu prasowego SWP (1923-1924) oraz „Życia Wolnego". Zwolennik krytycznego myślenia, odrzucał irracjonalność dogmatów, jakkolwiek przydomek ateisty nie był mu miły, jednak za niemożliwość uznawał egzystencję Boga, rozumianego wedle wykładni którejkolwiek z religii. Piewca wolności sumienia i słowa, domagający się przede wszystkim reform ustawodawczych. Autor publikacji Szkice przeciwwyznaniowe (Warszawa: Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich, 1923). Zwolennik apolitycznego kształtu Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich. W artykule pt. „Wybory" na łamach „Myśli Wolnej" przed wyborami do parlamentu w 1922 r. odżegnywał się od tworzenia ugrupowania wyborczego lub wspierania konkretnej partii, podkreślając przy tym jednak, iż „wolnomyśliciel nie może głosować na tych, którzy Myśli Wolnej wypowiedzieli wojnę. Myśl Wolna, jako ruch przedewszystkiem etyczny, takiego czynu tolerować nie może. Pozostawiamy tzw. chrześcijańskim stronnictwom kłamanie, każdym czynem i postępkiem, podstawowym założeniom idei chrześcijańskiej. Wolnomyśliciele zasady Myśli Wolnej trzymać się muszą, lub… przestają być wolnomyślicielami. Głosować mogą więc tylko na tych, którzy bronić będą Myśli Wolnej z trybun parlamentarnych lub przynajmniej zachowywać się wobec niej neutralnie." Przeciwnik utożsamiania wolnomyślicielstwa z ateizmem. W „Myśli Wolnej" 1923 r. pisał „Ateizm - to odrzucenie wszelkich dogmatów doprowadzone do dogmatyzmu; wolnomyślicielstwo — to oswobodzenie się z wszelkich dogmatów, nie wyłączając ateizmu." W Zarządzie Głównym Polskiego Związku Myśli Wolnej, wybrany na I Krajowym Zjeździe PZMW w Warszawie, w gmachu teatru „Ateneum", w 1929 r., przy uczestnictwie 300 delegatów (do Zarządu weszli wtedy też Tadeusz Kotarbiński, Z. Radliński, J. Sołtyk, K. Sterling, L. Śledziński, Teofil Jaśkiewicz). Redaktor naczelny (1930-33) pisma „Racjonalista" — organu Warszawskiego Koła Intelektualistów przy PZMW, którego zadaniem było głównie kształtowanie wolnomyślicielskiej kadry nauczycielskiej. Mottem czasopisma było zdanie z Deklaracji Myśli Wolnej F. Buissona „Myśl wolna nie jest doktryną, jest metodą swobodnego myślenia". W pierwszym numerze „Racjonalisty" określono główny cel działania WKI, którym było „pogłębienie teoretyczne zasad myśli wolnej i stworzenie ośrodka, dokoła którego zgrupowaliby się intelektualiści - wolnomyśliciele z całego kraju. W Zarządzie Tymczasowym Warszawskiego Koła Intelektualistów (razem z T. Kotarbińskim — prezes, H. Maurizio). Koło domagało się prawnego uznania bezwyznaniowości, zniesienia obowiązkowej religii na maturze, oddzielenia państwa od kościoła i zapraszającego do współpracy środowiska nauczycielskie, wprost odrzucając kierunek "bezpośredniej propagandy w szerokich masach". Tadeusz Kotarbiński(21 marca 1886 w Warszawie- 3 października 1981 Anin)
W 1929 r. wybrany do Zarządu Głównego Polskiego Związku Myśli Wolnej. Odbyło się to w gmachu teatru Ateneum przy udziale 300 delegatów. Do Zarządu weszli również J. Landau, Z. Radliński, J. Sołtyk, K. Sterling, L. Śledziński, Teofil Jaśkiewicz. Cytat o wolnomyślicielstwie: Na wolnomyślicielstwo składają się liberalny indywidualizm i racjonalistyczny intelektualizm. Istotą pierwszego jest dążenie do niezależności osobistej, drugi streszcza się w forytowaniu kultury umysłowej, a zwłaszcza zdobyczy rozumu. Tadeusz Kotarbiński jest pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, przy ul. Powązkowskiej 43/45 w Warszawie. Wacław Nałkowskips. Przewłocki, Nerwowy (19 listopada 1851 Nowodwór woj. Lubelskie — 29 stycznia 1911 Warszawa)
Geograf,
pedagog i działacz społeczny, autor wielu publikacji naukowych, a także szkiców
krytyczno-literackich (Sienkiewicziana). Twórca teorii
nieokreśloności terytorium
Polski. Ojciec Zofii
Nałkowskiej.
Andrzej Niemojewskips. Lambro (1864-1921)
Romuald Minkiewiczps. Kazimierz Romin (1878-1944)
Od listopada 1918 pracował naukowo w utworzonym i kierowanym przez siebie Zakładzie Biologii Ogólnej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Minkiewicz walczył o wolność myśli. W jego Zakładzie, podobnie jak później u Jana Dembowskiego, znalazło się wielu Żydów. W Instytucie Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego był (1926-1931) jego przewodniczącym, skarbnikiem (1934) i członkiem prezydium (1920-1939). W 1920-1924 współorganizował z pierwszą polską Stację Hydrobiologiczną Instytutu Nenckiego na Wigrach. Zajmował się etologią zwierząt i fizjologią percepcji. Minkiewicz zajmował się także literaturą: debiutował jako poeta w 1903 ogłaszając utwór Smutna bajka, Kołysanka robotnicza; swe wiersze i dramaty w stylistyce młodopolskiej publikował różnych czasopismach: Krytyka, Myśl Wolna, Życie Wolne, Ogniwo, Przedświt, Sfinks, Trybuna, Naprzód, Nowa Gazeta, Robotnik, Wszechświat. Współzałożyciel Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich, redaktor „Myśli Wolnej" (1922 -1926) i „Życia Wolnego". 23 listopada 1920 r. na zebraniu grupy założycielskiej SWP podpisał statut organizacji wraz z J. Hemplem, Marianem T. Lubeckim i J. Baudouin de Courtenay’em. W 1922 r. razem z Kazimierzem Sterlingiem stanął na czele Rady Tymczasowej Gminy Bezwyznaniowej powołanej w ramach SWP. W 1922 r. specjaliści od prawa cywilnego przygotowali projekt Statutu Gminy Bezwyznaniowej, który wraz z dołączonym memoriałem i podpisany przez kilkuset przyszłych członków gminy skierowano do Ministerstwa w celu zarejestrowania. W 1924 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych odmówiło zatwierdzenia statutu gminy. Stowarzyszenie postanowiło zaskarżyć wyrok do Trybunału Najwyższego, a w Warszawie zorganizowano wiec protestacyjny przeciwko decyzji rządu. Sześć lat później po rozbiciu Stowarzyszenia na tle konfliktu światopoglądowego, znajduje się wśród założycieli Polskiego Związku Myśli Wolnej. Kiedy w 1930 na łamach „Wolnomyśliciela Polskiego" zaczęto drukować listy chętnych osób, które przeszły na bezwyznaniowość w poszczególnych miastach Polski na podstawie nadsyłanych do redakcji zawiadomień, obok T. Kotarbińskiego i Z. Radlińskiego jako pierwszy zadeklarował się publicznie jako osoba bezwyznaniowa. Ignacy Radliński(1843-1920) Ojciec Heleny Boguszewskiej, filolog klasyczny, orientalista, historyk; jeden z twórców religioznawstwa polskiego; pionier laickiej krytyki biblijnej w Polsce. Zajmował się m.in. historią religii ludów semickich oraz badaniami nad początkami chrześcijaństwa i historycznością Chrystusa. Po ukończeniu filologii klasycznej w Kijowie był nauczycielem gimnazjum; po roku 1906 prowadził wykład monograficzny z historii religii na warszawskich Kursach Naukowych. Popularyzator prac E. Renana; zajmował się religiami pierwotnymi, biblistyką, a zwłaszcza genezą i rozwojem chrześcijaństwa; w badaniach tych reprezentował nurt racjonalistyczno-historyczny; Niektóre prace: „Dzieje jednego z synów Bożych (1907), "Jezus, Paweł, Spinoza…" (1912), „Katolicyzm, modernizm i myśl wolna" (1912). Jeden z 29 delegatów reprezentujących Polskę na kongresie Międzynarodowej Federacji Związków i Stowarzyszeń Myśli Wolnej w 1905 roku w Paryżu. Zygmunt Radliński(20 kwietnia 1874 — 31 grudnia 1941) Był polskim lekarzem chirurgiem i działaczem PPS-u. W 1902 roku zaczął swoją karierę jako chirurg asystent w szpitalu imienia Dzieciątka Jezus w Warszawie. W 1905 roku został zesłany na Syberię za działalność polityczną. Tam rozwinął się jako chirurg. W 1907 uciekł z zesłania i osiadł na stałe w Krakowie. W 1911 r. uzyskał habilitacje w klinice profesora Bronisława Kadlera. W 1920 r. został profesorem chirurgii na uniwersytecie w Warszawie. Do jego osiągnięć należy także postępowanie z ranami wojennymi i modyfikacja sposobu operacji nowotworu odbytnicy. Członek Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich. Od 1926 — po konflikcie ideowym w łonie organizacji i odejściu części działaczy — przewodniczący Zarządu Głównego. W tym samym roku IV Krajowy Zjazd SWP przyjął uchwałę o wystąpieniu z Międzynarodowej Federacji Związków i Stowarzyszeń Wolnej Myśli oraz o przystąpieniu do Międzynarodówki Wolnomyślicieli Proletariackich. W 1929 r. Na I Krajowym Zjeździe Polskiego Związku Myśli Wolnej w Warszawie, w gmachu teatru „Ateneum", przy uczestnictwie 300 delegatów, wszedł do Zarządu Głównego tej organizacji. (Obok takich osobistości jak Tadeusz Kotarbiński, J. Landau, J. Sołtyk, K. Sterling, L. Śledziński, T. Jaśkiewicz). Od 1931 r. prezes PZMW. Od 1930 r. na łamach „Wolnomyśliciela Polskiego" zaczęto drukować listy chętnych osób, które przeszły na bezwyznaniowość w miastach Polski na podstawie nadsyłanych do redakcji zawiadomień. Wraz z T. Kotarbińskim i T. Minkiewiczem jeden z pierwszych, którzy publicznie zadeklarowali się jako bezwyznaniowi. Kazimierz Sterling(?) Polski adwokat okresu międzywojennego, pochodzenia żydowskiego. Opowiadał się za asymilacją Żydów. Działał społecznie w Kole Obrońców Politycznych, którego zadaniem było udzielanie pomocy prawnej oskarżonym w procesach politycznych i szykanowanym w postępowaniach administracyjnych. Bronił oskarżonych m.in. w procesie brzeskim. W ramach Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich powołano Radę Tymczasową Gminy Bezwyznaniowej z R. Minkiewiczem i Kazimierzem Sterlingiem na czele. W 1922 r. specjaliści od prawa cywilnego przygotowali projekt Statutu Gminy Bezwyznaniowej, który wraz z dołączonym memoriałem i podpisany przez kilkuset przyszłych członków gminy skierowano do Ministerstwa w celu zarejestrowania. Zmarł w 1933 r., został pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie, przy ul. Okopowej 49/51. Henryk Świątkowski(2 kwietnia 1896-22 marca 1970) Prawnik, działacz społeczno-polityczny; specjalista w dziedzinie prawa wyznaniowego i rolnego, minister sprawiedliwości w rządzie Krajowej Rady Narodowej. Od 1923 członek PPS, dwukrotnie poseł na Sejm; obrońca w procesach politycznych. W 1940 aresztowany przez Niemców, więziony na Pawiaku i w Oświęcimiu; poseł do KRN i na Sejm do 1956 (na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I kadencji). Wiosną 1945 z polecenia Świątkowskiego podjęto śledztwo dotyczące zbrodni na polskich oficerach w Katyniu, a jego prowadzenie powierzył prokuratorowi Jerzemu Sawickiemu. Celem śledztwa było wówczas zafałszowanie i zatajenie zbrodni. W latach 1945-1956 minister sprawiedliwości. W latach 1948-1954 członek KC PZPR; od 1947 profesor na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, twórca Katedry Prawa Wyznaniowego UW. Współzałożyciel Zrzeszenia Prawników Polskich i Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli. Przewodniczący Stowarzyszenie Obrony Wolności Sumienia w Polsce. Organizacja powstała 16 kwietnia 1934 r. w Zamościu powstało. Od maja 1934 r. wydawała pismo „Wolność Sumienia". Cele i działalność stowarzyszenia to przede wszystkim: propagowanie zasad wolności sumienia i tolerancji religijnej w Polsce poprzez reformy prawne i etyczno-obyczajowe, wprowadzenie świeckich urzędów stanów cywilnego, świeckie rozwody, obowiązek gmin zakładania cmentarzy, budowa krematoriów, świecka przysięga, uzupełnianie działań PZMW. Stowarzyszenie zlikwidowano w tym samym czasie, co PZMW. Aleksander Świętochowski(1849-1938)
Józef Wasowski(1885-1947) Redaktor naczelny czasopisma „Panteon", organu programowego Polskiej Ligi Wolnej Myśli powstałej w lipcu 1906 r. w Paryżu. Publicysta, dziennikarz; przed I wojną światową współpracownik m.in. „Nowej Gazety" i "Myśli Niepodległej", założyciel (1923) i redaktor naczelny Polskiej Agencji Publicystycznej; 1920-29 felietonista „Kuriera Polskiego", 1932-34 redaktor naczelny „Epoki"; wykładowca w Wyższej Szkole Dziennikarskiej; poseł do KRN i na sejm; założyciel (1945) i redaktor naczelny „Kuriera Codziennego";1944-47 prezes Związku Zawodowego Dziennikarzy RP; pierwszy prezes PPR; Pisarz i czytelnik (1936), Człowiek, naród, ludzkość (1946). Emil Wojnarowski(?) M.in. redaktor naczelny powojennego tygodnika laickiego „Argumenty". Antoni Żabicki(1818-1889) W latach 1863-70 w Anglii wydawał „Głos Wolny"; działacz polityczny, uczestnik rewolucji węgierskiej w latach 1848-49; od 1850 członek TDP; 1851-62 w jego Centralizacji; 1866-71 sekretarz I Międzynarodówki (do spraw Polski). c.d.n. | |
Original.. (http://therationalist.eu.org/kk.php/s,6909) (Last change: 31-10-2009) |