Wprowadzenie

Jakie czynniki decydują o popularności palenia tytoniu w danym kraju? Poza samą kwestią dostępności produktów tytoniowych, z którą jednak w większości krajów świata nie ma dziś większego problemu, na myśl przychodzą różne czynniki związane z funkcjonowaniem systemu społecznego, w tym czynniki kulturowe, takie jak charakterystyczny dla danej kultury narodowej etos i system wartości, ale również otoczenie instytucjonalne, a w końcu - czynniki psychologiczne oraz normy i system wartości przekazywany przez podkulturę. Problem wydaje się więc dość złożony.

Autorzy artykułu opublikowanego online 31 sierpnia 2011 na łamach PLoS ONE - czworo brytyjskich naukowców z University of Nottingham - widzą jednak sprawę nieco prościej, sprowadzając ją do jednego wyrazistego wymiaru:

"Zapobieganie paleniu tytoniu powinno być jednym z priorytetów działań rządów w dziedzinie zdrowia publicznego, a w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat udało się opracować efektywne sposoby zapobiegania temu zjawisku. Dlatego różnice w popularności palenia, występujące między poszczególnymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej, przynajmniej do pewnego stopnia odzwierciedlają to, czy rządom udało się uczynić z tej kwestii jeden z priorytetów polityki zdrowotnej, lub też to, czy rządy uległy wpływom przemysłu tytoniowego lub innym naciskom o charakterze finansowym, w tym korupcji".

Przebieg badań

By zweryfikować tę odważną i niewątpliwie politycznie zaangażowaną hipotezę, poszukiwano związków między popularnością palenia w krajach członkowskich Unii Europejskiej a wskaźnikiem percepcji korupcji (Transparency International Corruption Perceptions Index), poziomem rozwoju ekonomicznego (PKB per capita), poziomem rozwoju społecznego i integracji społecznej (wykorzystano dane Eurostatu), jakością życia (Second European Quality of Life Survey for 2007), dyskryminacją płci (Gender Empowerment Measure), religijnością (wykorzystano dane Eurobarometru) i in. Naukowcy przyjrzeli się również bliżej zależnościom między poziomem korupcji w danym kraju a zaangażowaniem rządów w realizację polityki antytytoniowej.

Wnioski

Przy braku kontroli wpływu innych zmiennych, popularność palenia okazywała się istotnie związana z wielkością wskaźnika korupcji, tj. była istotnie wyższa w krajach silniej dotkniętych tą patologią społeczną. Stwierdzono również istotne dodatnie powiązania popularności palenia z poziomem biedy i dyskryminacją płci, natomiast ujemne - m.in. z wysokością PKB per capita , poziomem budżetowych wydatków socjalnych i jakością życia.

"Palenie tytoniu jest bardziej powszechne w krajach o niższym dochodzie narodowym, wyższym poziomie korupcji w sektorze publicznym i wyższym poziomie biedy, niższym poziomie wydatków socjalnych i zabezpieczeń społecznych, niższym poziomie zadowolenia z życia i niższym poziomie rozwoju społecznego, a jednocześnie o wyższym poziomie dyskryminacji płci i niższym odsetku byłych palaczy".

Natomiast na poziomie krajów nie odnotowano istotnych zależności między popularnością palenia tytoniu a skalą nierówności dochodów, poziomem bezrobocia, poziomem wykształcenia, religijnością czy wielkością upraw tytoniu.

Przy kontrolowaniu wpływu wszystkich wymienionych wcześniej zmiennych okazało się, że w krajach Unii Europejskiej poziom korupcji nadal koreluje istotnie z popularnością palenia. Dla wszystkich krajów UE poziom korupcji wyjaśniał blisko 30% zmienności popularności palenia, a dla trzynastu tzw. nowych krajów UE (do tej grupy należy m.in. Polska) - ponad 60%.

Wyniki badań wskazują również, że palenie tytoniu jest istotnie mniej popularne w krajach, w których wdrażana jest polityka antytytoniowa, w tym zakaz palenia tytoniu w miejscu pracy, kawiarniach i restauracjach, środkach komunikacji publicznej i innych miejscach publicznych. Trudno jednak powiedzieć, czy zachodzi tu jednoznaczna zależność przyczynowo-skutkowa.

Odważna hipoteza badaczy, próbujących obarczyć odpowiedzialnością za popularność palenia tytoniowe koncerny i skorumpowanych przez nie polityków, tym razem się nie potwierdziła. W przypadku krajów UE nie stwierdzono istotnych związków między stopniem zaangażowania państwa w działania służące ograniczeniu powszechności palenia a poziomem korupcji.

Mimo to, w krajach o wyższym poziomie korupcji istnieje wyższe ryzyko narażenia na kontakt z dymem tytoniowym w miejscu pracy; z kolei ryzyko poniesienia konsekwencji w pracy w związku z paleniem tytoniu jest istotnie niższe. Może to sugerować, że w krajach w większym stopniu dotkniętych zjawiskiem korupcji panuje po prostu większe przyzwolenie społeczne na łamanie prawnych regulacji, chroniących osoby niepalące przed kontaktem z dymem tytoniowym.

Niestety, psychologiczny i podkulturowy poziom funkcjonowania systemu społecznego (w przeciwieństwie do ideologicznego i instytucjonalnego) został w analizach w dużej mierze zignorowany.

Na pytanie, czy ewidentne polityczne zaangażowanie badaczy tym razem pomogło czy zaszkodziło nauce, niech każdy Czytelnik już sam spróbuje poszukać odpowiedzi.

Referencje dokumentu: Bogdanovica I, McNeill A, Murray R, Britton J (2011) What Factors Influence Smoking Prevalence and Smoke Free Policy Enactment across the European Union Member States. PLoS ONE 6(8): e23889. doi:10.1371/journal.pone.0023889