Wprowadzenie

Krytycy testów i podejścia psychometrycznego w psychologii skłonni są utrzymywać, że "testy inteligencji nie mierzą nic ponad to, co mierzą testy inteligencji", i podważają zasadność odnoszenia wyników uzyskanych przez osobę badaną w badaniu testowym na różne aspekty jej funkcjonowania w dniu codziennym.

Zapomina się przy tym niejednokrotnie, że testy inteligencji znajdują szerokie zastosowanie w psychologii nie dlatego, że stanowią abstrakcyjną rozrywkę umysłową dla psychologów i ich klientów, ale przede wszystkim dlatego, że pozwoliły zracjonalizować pewne procesy decyzyjne, realizowane ze względu na cele rekrutacyjne i selekcyjne, między innymi w szkolnictwie czy wojskowości, czyli cele jak najbardziej praktyczne.

Mimo że test na inteligencję, podobnie jak każdy inny test psychologiczny, może wejść do użytku diagnostycznego jedynie wówczas, gdy spełni określone kryteria dobroci, między innymi dotyczące trafności, kwestia, czy wyniki uzyskiwane w "zimnym" teście inteligencji znajdują przełożenie na poziom przystosowania społecznego i emocjonalnego, a więc "gorące" aspekty funkcjonowania, niezwiązane bezpośrednio z poziomem umysłowym, wzbudza nadal wiele kontrowersji i niesłabnące zainteresowania badaczy.

O ile można oczekiwać, że różne miary inteligencji skrystalizowanej (wyuczonej) - takie jak testy wiedzy ogólnej, testy słownikowe czy testy wiadomości i umiejętności nabytych w toku edukacji i oddziaływania wychowawczego środowiska, powinny korelować z poziomem przystosowania (np. sukcesem szkolnym), o tyle wpływ inteligencji płynnej na funkcjonowanie w sytuacjach praktycznych i życiowych nie wydaje się już tak oczywisty. Można jednak podejrzewać, że zdolności do szybkiego dostrzegania i rozwiązywania problemów, przewidywania, dobra koncentracja uwagi i pamięć operacyjna, zdolności rozumowania abstrakcyjnego i logicznego, przynajmniej w warunkach cywilizacyjno-kulturowych panujących obecnie w kręgu kultury zachodniej, będą jednak powiązane z innymi miarami przystosowania jednostki, między innymi poprzez wpływ na jakość podejmowanych decyzji życiowych, szanse edukacyjne i zawodowe.

Ponadto w wykonywanie testów na inteligencję płynną zaangażowane są procesy poznawcze kontrolowane przez płaty czołowe, czyli okolice mózgu, które mają jednocześnie bardzo istotne znaczenie dla takich funkcji, jak samokontrola, planowanie, zdolność odraczania gratyfikacji, koncentracja uwagi - ważne wskaźniki przystosowania społecznego i emocjonalnego. Inteligencja płynna, przystosowanie społeczne i emocjonalne mają więc, przynajmniej częściowo, podobne podłoże mózgowe.

Związkom inteligencji płynnej z przystosowaniem społecznym i emocjonalnym postanowiła przyjrzeć się bliżej grupa naukowców z Chile i Argentyny. Artykuł zawierający wyniki badań opublikowano online w PLoS ONE w wydaniu z dnia 21 września 2011 r.

Przebieg badań

Badaniami, które były częścią szerszego projektu, mającego ocenić wpływ różnych czynników psychospołecznych na poziom osiągnięć szkolnych, objęto losową próbę 2370 uczniów w wieku 11-14 lat z 21 publicznych szkół podstawowych w Santiago, stolicy Chile. Dzieci zostały przebadane baterią testów psychologicznych, w tym testem inteligencji oraz zestawem kwestionariuszy na temat samooceny, skłonności do stosowania lub ulegania przemocy w relacjach z rówieśnikami (bullying), używania substancji psychoaktywnych i bycia ofiarą przemocy domowej.

Do pomiaru inteligencji płynnej wykorzystano Test Matryc Ravena (TMR) w wersji Standard. Test ów jest jedną z najczęściej używanych miar inteligencji ogólnej; uchodzi również za jedną z najlepszych metod pomiaru inteligencji płynnej. Test cechuje się wysoką rzetelnością, a jego trafność potwierdzono w wielu badaniach, prowadzonych w wielu krajach.

Wnioski

"Wyższy poziom inteligencji, mierzonej z pomocą TMR - odnotowują autorzy badań - związany był z niższą skłonnością do stosowania przemocy w relacjach rówieśniczych lub wręcz z jej unikaniem. Natomiast utrwalone skłonności do stosowania przemocy rówieśniczej odpowiadały niższym wynikom w teście TMR".

Niższy poziom inteligencji związany był również z częstszym byciem ofiarą przemocy ze strony rówieśników. Jednocześnie wyższe wyniki w TMR wydawały się chronić przed agresją innych. Nie dotyczy to jednak przemocy w rodzinie, gdyż tu nie stwierdzono istotnych powiązań z wynikami w TMR.

Niższe wyniki w teście inteligencji wiązały się ponadto z niższą samooceną; oznaczały również silniejszą skłonność do sygnalizowania problemów psychicznych.

"Życie w dzisiejszej skomplikowanej rzeczywistości - podsumowują autorzy badań - wymaga wysokich zdolności przystosowania się do wymagań społecznych. Przemoc rówieśnicza, agresja, uzależnienia, zdrowie psychiczne i samoocena są silnie związane z jakością życia. Nasze dane stanowią dowód na występowanie bezpośredniego związku między poziomem inteligencji płynnej a poziomem przystosowania społecznego. W ten sposób otwierają się nowe perspektywy dla badań, które pozwolą na powiązanie »zimnych« pomiarów zdolności umysłowych z »gorącymi« wskaźnikami zachowania w sytuacjach społecznych".

Referencje dokumentu: Huepe D, Roca M, Salas N, Canales-Johnson A, Rivera-ReiA´ A, et al. (2011) Fluid Intelligence and Psychosocial Outcome: From Logical Problem Solving to Social Adaptation. PLoS ONE 6(9): e24858. doi:10.1371/journal.pone.0024858

Por. "Poziom samokontroli w dzieciństwie może mieć poważny wpływ na powodzenie życiowe w wieku dorosłym", "Czy testy inteligencji mierzą coś jeszcze?"