The RationalistSkip to content


We have registered
166.274.702 visits
There are 7331 articles   written by 1064 authors. They could occupy 28936 A4 pages

Search in sites:

Advanced search..

The latest sites..
Digests archive....

 How do you like that?
This rocks!
Well done
I don't mind
This sucks
  

Casted 2966 votes.
Chcesz wiedzie wi璚ej?
Zam闚 dobr ksi捫k.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"
 Science » » »

Ma逍a jak cz這wiek
Author of this text:

Najnowsze badania naukowe udowodni造, 瞠 cz這wiek nie tylko jest blisko spokrewniony z ma逍ami cz貫kokszta速nymi, ale i to, co wydawa這 si dot康 zdecydowanie r騜ni nas od przedstawicieli 鈍iata zwierz璚ego — zdolno嗆 do rozwoju kulturowego — nie jest cech wy陰cznie ludzk.

Podobie雟twa mi璠zy szympansami i lud幟i badano od dawna, jednak dopiero w ci庵u ostatnich dziesi璚iu lat naukowcy stwierdzili, 瞠 si璕aj one znacznie g喚biej, ni pocz徠kowo s康zono. Okazuje si bowiem, 瞠 nie tylko cz這wiek ma zdolno嗆 przekazywania innym osobnikom tego samego gatunku pewnych umiej皻no軼i o charakterze adaptacyjnym. Tak瞠 nasi najbli窺i krewni, szympansy, potrafi to znakomicie robi. Biolodzy badaj帷y zachowanie szympans闚 w ich naturalnym 鈔odowisku doszli do wniosku, 瞠 ma逍y te maj zdolno軼i kulturotw鏎cze — uwa瘸ne dot康 za wy陰czn domen cz這wieka. Bogate i zr騜nicowane tradycje kulturowe szympans闚 sw z這穎no軼i ust瘼uj jedynie tradycjom ludzkim. Badania naukowe dowiod造 niezbicie istnienia wielu wyra幡ych wzorc闚 kulturowych w鈔鏚 szympans闚, dotycz帷ych tak zr騜nicowanych aspekt闚 zachowa, jak pos逝giwanie si narz璠ziami, formy porozumiewania si i zwyczaje spo貫czne. W kontek軼ie tych bada rodz si pytania: czy nie nale篡 przewarto軼iowa naszego sposobu my郵enia o szympansach i pogl康闚 ugruntowanych w Biblii na temat naszej wyj徠kowo軼i?

Jeszcze 40 lat temu prawie nic nie wiedzieli鄉y o zachowaniu si szympans闚 na wolno軼i. Sytuacja zacz窸a si zmienia w latach sze嗆dziesi徠ych, gdy Toshisada Nishida z Uniwersytetu w Kioto w Japonii oraz Jane Goodall rozpocz瘭i obserwacje dzikich szympans闚 w dw鏂h stacjach terenowych w Tanzanii. (Stacja za這穎na przez Goodall w Gombe - pierwsza tego typu — jest bardziej znana, obiekt Nishidy w Mahale to drugi najstarszy teren obserwacji szympans闚 na 鈍iecie.)

W wymienionych stacjach badawczych zaobserwowano zaskakuj帷e zachowania szympans闚, m.in. obr鏏k i wykorzystanie narz璠zi, polowanie, jedzenie mi瘰a i dzielenie si pokarmem oraz 鄉iertelne walki pomi璠zy cz這nkami s御iaduj帷ych spo貫czno軼i. W nast瘼nych latach powstawa造 nowe stacje badawcze w nowych miejscach. Dzi瘯i temu po raz pierwszy otrzymali鄉y szczeg馧owe dane o 篡ciu szympans闚 nale膨cych nie tylko do jednej, ale kilku spo貫czno軼i zamieszkuj帷ych r騜ne cz窷ci Afryki.

Ju w 1973 roku Goodall zarejestrowa豉 13 sposob闚 wykorzystania narz璠zi oraz osiem rodzaj闚 zachowa spo貫cznych, kt鏎e wydawa造 si odr騜nia szympansy z Gombe od populacji tych ma逍 z innych teren闚. Badaczka zaryzykowa豉 hipotez, 瞠 niekt鏎e odmiany tych zachowa mia造 pod這瞠 kulturowe (w takim rozumieniu kultury jako zwyczaj闚 i osi庵ni耩 charakteryzuj帷ych pewn grup).

Szympansy podobnie jak ludzie potrafi przekazywa pewne cechy behawioralne z pokolenia na pokolenie — nie wskutek ich dziedziczenia, lecz przez uczenie si. Dla biolog闚 jest to podstawowe kryterium cechy uwarunkowanej kulturowo. Musi by ni co nieinstynktownego, co czego mo積a si wyuczy, obserwuj帷 ju ugruntowane umiej皻no軼i innych osobnik闚, i t sam drog przekaza przysz造m pokoleniom.

Do lat dziewi耩dziesi徠ych odkryto nowe odmiany zachowa szympans闚, co umo磧iwi這 stworzenie pierwszych obszerniejszych list zwyczaj闚 kulturowych tych ma逍. William C. McGrew w wydanej w 1992 roku ksi捫ce „Chimpanzee Material Culture" („Kultura materialna szympans闚") wymieni 19 sposob闚 wykorzystania narz璠zi przez rozmaite szympansie spo貫czno軼i. Christophe Boesch, wraz z Michaelem Tomasellem z Max-Planck-Institut fr evolution酺e Anthropologie w Lipsku w Niemczech uznali 25 odr瑿nych form aktywno軼i istniej帷ych w populacjach dzikich szympans闚 za prawdopodobnie uwarunkowane kulturowo.

Najnowszy katalog to efekt 軼is貫j wsp馧pracy dziewi璚iu specjalist闚. Lista obejmuje 39 form zachowa, kt鏎e uwa瘸my za uwarunkowane kulturowo (tak瞠 takie jak rozmaite zwyczaje wzajemnego iskania, wykorzystywanie patyk闚 do 這wienia mr闚ek, budowanie suchych siedzisk z li軼i). Ta liczba 鈍iadczy, 瞠 szympansy maj najbardziej rozbudowane wzorce zachowa spo鈔鏚 wszystkich badanych dot康 zwierz徠. U szympans闚 wykryto co wi璚ej ni wyj徠kowe zdolno軼i kulturowe: w ka盥ej spo貫czno軼i zaobserwowano ca造 zesp馧 zachowa odr騜niaj帷ych j od innych; spo貫czne uczenie si. W efekcie mo積a m闚i o rozmaitych kulturach szympans闚 (np. kulturze Gombe czy kulturze Tai). Dlatego niekt鏎zy badacze zastanawiaj si nad tym, czy mo瞠 i szympansy wkrocz, podobnie jak ludzie, na drog kumulatywnego post瘼u kultury, dzi瘯i zjawisku, kt鏎e Boesch oraz Tomasello nazwali efektem zapadki (ratchet effect). Jak wiadomo ludzko嗆 doprowadzi on do niesamowitej ewolucji kultury materialnej — od epoki kamienia do epoki uk豉d闚 scalonych. Ca趾iem mo磧iwe, 瞠 szympansy znajduj si na wst瘼nym etapie efektu zapadki...

Dlaczego jednak szympansy, a nie inne zwierz皻a maj tak du瞠 zdolno軼i kulturotw鏎cze? Pomimo oburzenia zwolennik闚 teorii stworzenia nie spos鏏 nie zauwa篡 pewnych anatomicznych cech wskazuj帷ych na pokrewie雟two ludzi i szympans闚. Dopiero po ponad stu latach w sukurs wy鄉iewanemu przez biblijnych ortodoks闚 i karykaturzyst闚 angielskiemu przyrodnikowi, Karolowi Darwinowi, przysz豉 biologia molekularna. Potwierdzi豉 jego przypuszczenia co do tego, 瞠 szympansy i ludzie musieli mie wsp鏊nego przodka w zamierzch貫j przesz這軼i. Biologia molekularna i badania nad cz御teczkami kwasu deoksyrybonukleinowego (w skr鏂ie DNA) — nie tylko ludzkim, ale i zwierz璚ym — udowodni造, 瞠 cz這wiek jest blisko spokrewniony z innymi ssakami, a zw豉szcza ma逍ami cz貫kokszta速nymi. Dzi瘯i badaniom nad DNA by這 te mo磧iwe rozwi您anie problemu, z kt鏎ym dot康 nie dawa豉 sobie rady anatomia — pokrewie雟twa mi璠zy lud幟i, gorylami i szympansami. Badania wykaza造, 瞠 r騜nimy si od szympans闚 kar這watych (bonobo), jak i od szympansa pospolitego mniej wi璚ej w 1,6 procent naszego DNA, a mamy wsp鏊ne 98,4 procent! Goryle r騜ni si od nas i od obu szympans闚 nieco bardziej, mniej wi璚ej w 2,3 procent. Z bada tych wynika wi璚, 瞠 to szympansy, a nie goryle s naszymi najbli窺zymi krewnymi. Podobnie jak dla szympans闚 najbli窺zymi krewnymi nie s goryle, lecz ludzie! Dystans genetyczny oddzielaj帷y nas od bonobo i szympans闚 pospolitych (1,6 procent) jest ledwie dwa razy wi瘯szy ni ten, kt鏎y oddziela szympansy kar這wate od pospolitych (0,7 procent). Pozosta貫 98,4 procent naszego DNA jest zwyk造m DNA szympansa. Nawet g堯wna odmiana naszej hemoglobiny, bia趾a przenosz帷ego tlen, kt鏎e nadaje krwi kolor czerwony, jest identyczna z hemoglobin szympansa! Jared Diamond, autor ksi捫ki pt. „Trzeci szympans", zauwa篡, 瞠 "pod tym wzgl璠em i pod wieloma innymi jeste鄉y po prostu trzecim gatunkiem szympansa i to, co dobre dla bonobo i dla szympansa pospolitego, musi i nam wystarczy. Istotne i rzucaj帷e si w oczy cechy odr騜niaj帷e nas od innych szympans闚 — wyprostowana postawa, du篡 m霩g, zdolno嗆 mowy, sk徙e ow這sienie cia豉 i osobliwe obyczaje seksualne — musz si pomie軼i w zaledwie 1,6 procent naszego programu genetycznego".

Czy odkrycia naukowe wp造n na los szympans闚? Jak na razie szympansy s bezwzgl璠nie t瘼ione. Liczebno嗆 ich r騜nych populacji obni篡豉 si drastycznie w ostatnim stuleciu i nadal si zmniejsza z powodu nielegalnego od這wu, wyr瑿u las闚, ostatnio r闚nie handlu dziczyzn (tak瞠 z Europ). To najwi瘯sze zagro瞠nie dla ma逍 cz貫kokszta速nych i mn鏀twa ich fascynuj帷ych, r騜norodnych kultur. Trzeci szympans jak zwykle okazuje si najbardziej krwio瞠rcz i niszczycielsk spo鈔鏚 ma逍. Na szcz窷cie dzi瘯i wysi趾om dzia豉czy ochrony przyrody zmieni這 si nieco nastawienie cz窷ci Afryka鎍zyk闚 do szympans闚. Jakby powoli dociera豉 i do nas ta prawda, 瞠 mordowanie i zjadanie istot r騜ni帷ych si od nas tylko nieznacznie swym materia貫m genetycznym jest prawie kanibalizmem - kanibalizmem ni mniej, ni wi璚ej tylko w 98,4 procentach! Czy jednak te pozosta貫 1,6% gen闚 cz這wiecze雟twa — odr騜niaj帷ych nas od szympans闚 - wystarczy, by ocali naszych najbli窺zych krewnych w 鈍iecie fauny i kultury? Niestety, prognozy nie s najlepsze z uwagi na to, 瞠 nacechowana antropocentryzmem cywilizacja zachodnia, zbudowana m.in. na fundamencie biblijnych warto軼i judeo-chrze軼ija雟kich, wpoi豉 w nas swoisty szowinizm gatunkowy. Jest on tak "wszechobejmuj帷y — jak zauwa篡 angielski biolog Ryszard Dawkins — 瞠 aborcja jednej ludzkiej zygoty (kt鏎ych wi瘯szo嗆 i tak ulega spontanicznemu poronieniu) wzbudza wi璚ej niepokoju moralnego i oburzenia ni wiwisekcja dowolnie du瞠j liczby doros造ch i inteligentnych szympans闚!".

*

[Artyku opublikowany w „Dzi" nr1/2003]


 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy cz瘰to wybieraj te:
Cz這wiek – fenomenalne zwierz
M篹czyzna niepotrzebny

 Comment on this article..   See comments (1)..   


«    (Published: 04-07-2004 Last change: 11-07-2004)

 Send text to e-mail address..     
Print-out version..    PDF    MS Word

Wojciech Rudny
Z wykszta販enia pedagog i historyk. Wydawca i niezale積y publicysta. Zmar w 2010 r. w wieku 41 lat.

 Number of texts in service: 64  Show other texts of this author
 Newest author's article: Najhojniej wynagradzaj帷y siebie politycy w Europie
All rights reserved. Copyrights belongs to author and/or Racjonalista.pl portal. No part of the content may be copied, reproducted nor use in any form without copyright holder's consent. Any breach of these rights is subject to Polish and international law.
page 3494 
   Want more? Sign up for free!
[ Cooperation ] [ Advertise ] [ Map of the site ] [ F.A.Q. ] [ Store ] [ Sign up ] [ Contact ]
The Rationalist © Copyright 2000-2018 (English section of Polish Racjonalista.pl)
The Polish Association of Rationalists (PSR)