The RationalistSkip to content


We have registered
148.225.121 visits
There are 7284 articles   written by 1061 authors. They could occupy 28728 A4 pages

Search in sites:

Advanced search..

The latest sites..
Digests archive....

 How do you like that?
This rocks!
Well done
I don't mind
This sucks
  

Casted 2962 votes.
Chcesz wiedzieć więcej?
Zamów dobrą książkę.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"
Mariusz Agnosiewicz - Heretyckie dziedzictwo Europy
Anatol France - Kościół a Rzeczpospolita
 Philosophy » »

Kantowska metafora człowieka urobionego z drzewa rosochatego [1]
Author of this text:

Czytając dzieła Kanta, nie sposób nie zwrócić uwagi na jego charakterystyczne i trafne metafory. Zauważyć można także pewną tendencję czy może słabość Autora do posługiwania się metaforami „lasu" — związanymi z drzewami czy też z ich owocami. O tym, że Kantowskie metafory są bardzo nośne i zapadają w pamięć świadczyć może choćby to, że do tej pory przywołują je różni autorzy, rozmaicie je interpretując. Co miał jednak na myśli sam Kant, pisząc o drzewie rosochatym, z którego zrobiony został człowiek; w jakich innych jego dziełach można znaleźć nawiązanie do tej myśli; oraz jak rozumieją to wyrażenie inni filozofowie, którzy zdecydowali się na nie powołać?

Źródłem wspomnianej metafory jest rozprawa Kanta pt. "Idee do ujęcia historii powszechnej w aspekcie światowym". [ 1 ] Zauważa on w nim, że przyglądając się ludzkim działaniom w historii, nie można oprzeć się wrażeniu, że pomimo pewnej niewątpliwej mądrości jednostek, "całość wydaje się w ostatecznym rozrachunku splotem głupoty, dziecinnej próżności, a często też dziecięcej złośliwości i żądzy niszczenia". [ 2 ] W obliczu takiej obserwacji Kant nie zakłada rozumnego zamiaru własnego ludzi; podejmuje natomiast próbę odnalezienia zamiaru przyrody. Odkrycie takiego zamiaru wiązałoby się z ukazaniem historii jako realizującej pewien jej określony plan.

Podstawowym aksjomatem dla Kanta staje się mądrość przyrody. Przyroda postępuje celowo, także w stosunku do człowieka. Jej działanie to plan poważny, nie zaś dziecinne igraszki. Kant zakłada też, że każde stworzenie otrzymało pewne przyrodzone zadatki, których celem jest całkowite rozwinięcie się zgodnie z ich celem. Zadatki człowieka są niejako wyjątkowe, gdyż człowiek jest dla Kanta jedyną na Ziemi istotą rozumną. Swe zadatki otrzymał on po to, aby zrobić użytek ze swojego rozumu, czyli wyjść poza swoje przyrodzone instynkty. Jednakże ze względu na skończoność oraz krótkość życia jednostki, aby wypełnić zadanie rozwinięcia zadatków, potrzeba wielu pokoleń ludzkich. Zatem jest to zadanie dotyczące nie jednostki, a rodu ludzkiego. Wartym zaznaczenia jest to, że przyroda wyznaczyła inny priorytet niż szczęśliwość. Dla niej najważniejsza jest rozumność człowieka oraz jego szacunek dla samego siebie. Kant podejmuje tę kwestię także w "Religii w obrębie samego rozumu", pisząc: "Szczęśliwość, zgodnie z naszą naturą istot zależnych od przedmiotów zmysłowości, jest dla nas czymś pierwszym, czego bezwarunkowo pożądamy. Lecz zgodnie z nasza naturą [...] istot obdarzonych rozumem i wolnością, nie jest ani czymś pierwszym, ani nie stanowi przedmiotu naszych maksym; tym natomiast jest godność do bycia szczęśliwym". [ 3 ] A zatem człowiek ma się stać godny szczęścia (rozumny), a nie być szczęśliwy. Dlatego też zadatki, w jakie przyroda wyposażyła człowieka, są jak najskromniejsze - człowiek ma polegać nie tylko na swych instynktach; powinien czerpać jak najwięcej z siebie. Radość, poznanie, mądrość, a nawet dobra wola — to wszystko powinien stworzyć sam. W takim wypadku wyjście ku rozumowi będzie zasługą samego człowieka, a co za tym idzie — powodem możliwości do szacunku dla siebie samego.

Człowiek zatem posiada tylko zadatki. Kant zakłada, że człowiek zechce je zrealizować. Wiele lat później Wittgenstein zapyta: „A co, jeśli nie zechce?". Człowiek jest przekorny, lecz natura także jest przebiegła.

Środkiem, jakiem posługuje się przyroda, jest pewien obecny w społeczeństwie antagonizm. Kant nazywa go "aspołeczną-towarzyskością ludzi" (die ungesellige Geselligkeit der Menschen). Człowiek charakteryzuje się dwoma przeciwnymi skłonnościami — do uspołecznienia się, a zarazem do izolacji i odosobnienia (która wynika ze skłonności do urządzenia wszystkiego po swojej myśli, a ta z kolei skłonność natrafia na opór). Przeszkody w realizacji własnych celów mobilizują człowieka — przezwycięża on swoje lenistwo, nie oddaje się gnuśności, lecz gnany ambicjami angażuje swoje siły w zdobycie bogactwa, władzy czy uznania. Kant bez ogródek stwierdza, że bliźni człowieka są tymi, których "nie może znieść, ale bez których zarazem nie może się też obyć". [ 4 ] Te pozornie negatywne działania człowieka prowadzą do przejścia ze stanu barbarzyństwa do cywilizacji. W następstwie rozwijają się talenty, jako owoc ludzkiej próżności powstaje kultura i sztuka. Przyrodzone naturze ludzkiej zło pomaga rozwinąć zadatki do dobra, do stania się osobowością, mimo wszelkiej prymitywności „moralnego rozeznania" człowieka. Natura ostatecznie wie lepiej, co dla człowieka dobre — podczas, gdy człowiek chce zgody, ona pragnie niezgody.

Jaki jest jednak ostateczny cel przyrody? Dla Kanta jest nim społeczeństwo obywatelskie ludzi (einer bürgerlichen Gesellschaft), do którego zdążają pokolenia. W społeczeństwie tym panuje wolność, lecz nie samowola; gdzie wolność innych jednostek jest wzięta pod uwagę. Tylko w takiej sytuacji przyroda jest w stanie osiągnąć swój najwyższy cel, który postawiła przed ludzkością — realizację społeczeństwa, "w którym wolność przy poszanowaniu praw zewnętrznych łączy się w stopniu możliwie najwyższym z nieodpartym przymusem, tzn. doskonale sprawiedliwy ustrój obywatelski". [ 5 ]

Oczywiście realizacja celu ostatecznego jest zadaniem bardzo trudnym. Sam Kant trudność upatruje w tym, że "człowiek jest zwierzęciem, które potrzebuje pana". [ 6 ] Jednak rozumność człowieka skłania go raczej do żądania prawa przy jednoczesnym czynieniu dla siebie wyjątku w byciu mu podporządkowanym. Władca (pan) ma za zadanie złamać wolę własną człowieka (samowolę) dla woli powszechnej. Kto może być panem? I czy pan również nie okaże się zwierzęciem?

Kant zakłada, że pan powinien być sprawiedliwy, a jednocześnie powinien być człowiekiem. To zadanie wydaje mu się niemożliwe. W tym momencie pojawia się tytułowa metafora; Kant tłumaczy: "z drzewa tak rosochatego, z jakiego zrobiony jest człowiek, nie można wyciosać czegoś zupełnie prostego". [ 7 ] A zatem Kant nie widzi możliwości doskonałego rozwiązania sprawy pana. Bez względu na to, jakim pan by nie był, zawsze będzie on posiadał pewne „sęki", ponieważ jest człowiekiem. Pozostaje jedynie zbliżanie się do doskonałej idei, który to proces Kanta nazywa nakazem natury. Dodaje on również, że w takiej sytuacji rola człowieka jest wyjątkowa i że realizacja nałożonego zobowiązania wiązałaby się z podstawą do żądania wysokiej rangi wśród „naszych sąsiadów we wszechświecie". Szczególnie wartym uwagi jest fakt, że Kant jeszcze raz podkreśla, że być może gdzie indziej każde indywiduum jest w stanie zrealizować swoje powołanie, jednak u nas jest to nieosiągalne. Na pełną realizację liczyć może tylko wyłącznie gatunek ludzki.

Wydaje się jednak, że rosochate drzewo naszego człowieczeństwa bardzo trafnie nawiązuje również i do innych myśli Kanta, zawartych na przykład w dziele "O pedagogice" [ 8 ] lub w "Religii w obrębie samego rozumu" [ 9 ]. W dziele pierwszym, (którego autorstwa nie można z całą pewnością przypisać Kantowi; raczej jest to zapis wykładów Kanta) filozof zajmuje się bliżej ideą wychowania człowieka. Jasno przedstawia przekonanie, że "człowiek może stać się człowiekiem tylko poprzez wychowanie" [ 10 ] oraz że jest jedynym zwierzęciem, które tego wychowania potrzebuje. To w wychowaniu tkwi klucz do doskonałości ludzkiej natury. Kantowska teoria wychowania jest pewna ideą, projektem, nie tylko snem i mrzonką. Posiada wyraźny aspekt przyszłościowy — a więc mierzy w wychowanie obywatela świata (społeczeństwa obywatelskiego), a nie jednostki „tu i teraz". Mówiąc „człowiek", Kant ma na myśli cały gatunek ludzki; to on ma zmierzać do doskonałości, do kultury i moralności.

Wspomniany w "Ideach do ujęcia…" pan, mający we władaniu drugiego człowieka, sam wciąż człowiekiem pozostaje i nie jest doskonały. Kant nawiązuje do tej myśli w "O pedagogice", zauważając, że wychowawca także jest tylko człowiekiem, wcześniej wychowanym przez innych ludzi. Możliwe, że wychowawcy sami podlegali wychowaniu nieprawidłowemu, które uczyniło z nich "złych przewodników dla swoich wychowanków". [ 11 ] Bardzo ważne wydają mi się być słowa Kanta o „przewodniku doskonałym", który mógłby wydobyć z człowieka dużo więcej, niż „przewodnik zrobiony z drzewa rosochatego". Pisze on mianowicie, że "gdyby jakaś istota wyższego rzędu zajęła się naszym wychowaniem, wtedy zobaczylibyśmy, czym człowiek mógłby być". [ 12 ]Oznacza to, że nawet najlepszy nauczyciel nie jest w stanie doskonale rozwinąć i ukształtować swojego ucznia, drugiego człowieka. Bardzo wyraźnie widać tu nawiązanie do problemu pana oraz jego „sęków".

W dziele "O pedagogice" można zauważyć pewną sprzeczność, dotyczącą zalążka dobra. Kant pisze mianowicie, że zadatki znajdujące się w człowieku powinny być coraz bardziej rozwijane, aby na świat wypłynęło dobro, dodając następnie, że "natura nie dała człowiekowi predyspozycji do zła. Jego przyczyną jest to, że ludzkiej natury nie objęto zasadami. W człowieku są jedynie zalążki dobrego". [ 13 ] Stoi to w pewnej sprzeczności z myślami zawartymi w "Religii w obrębie samego rozumu", gdzie Kant wprost pisze o radykalnym złu w człowieku. Jednakże biorąc pod uwagę możliwość, że dzieło "O pedagogice" jest zapisem słów Kanta, jego wykładów, trzeba również wziąć pod uwagę możliwość niedopatrzenia ze strony zapisującego. Lecz, jako że wciąż pozostajemy w niepewności co do autorstwa, warto przyjrzeć się bliżej obecności złego pryncypium obok dobrego w ludzkiej naturze.

Pisząc o skłonności do zła w ludzkiej naturze, Kant pokazuje, że "zło musi polegać na subiektywnej podstawie możliwości odstępstwa maksymy od prawa moralnego". [ 14 ] Kant przyjmuje, że skłonność ta istnieje w każdym człowieku i jest charakterystyczna dla jego gatunku, i w tym sensie nazywa ją naturalną skłonnością człowieka do zła. Przypisana ona zostaje nawet najlepiej postępującej jednostce, jako że skłonność ta stanowi integralną część ludzkiej natury. To odróżnia ją od chrześcijańskiego grzechu pierworodnego, który pojmowany jest jako dziedziczony.


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy często wybierają też:
Metafizyka moralności Kanta
Mój Kant

 See comments (3)..   


 Footnotes:
[ 1 ] Immanuel Kant, "Idee do ujęcia historii powszechnej w aspekcie światowym", tłum. I. Krońska,[w]: T. Kroński, „Kant", Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1966.
[ 2 ] Ibidem, str. 175
[ 3 ] Immanuel Kant, "O obecności złego pryncypium obok dobrego albo o radykalnym złu w ludzkiej naturze" [w]: Religia w obrębie samego rozumu, tłum. A. Bobko, Wyd. Znak, 1993, str. 70.
[ 4 ] Immanuel Kant, "Idee do ujęcia historii powszechnej w aspekcie światowym", str. 179.
[ 5 ] Ibidem, str. 180
[ 6 ] Ibidem, str. 182
[ 7 ] Ibidem, str. 182
[ 8 ] Immanuel Kant, "O pedagogice", tłum. D. Sztobryn, Łódź, 1999.
[ 9 ] Immanuel Kant, „O obecności złego pryncypium obok dobrego albo o radykalnym złu w ludzkiej naturze" [w]: Religia w obrębie samego rozumu, tłum. A. Bobko, Wyd. Znak, 1993.
[ 10 ] Immanuel Kant, "O pedagogice", str. 43.
[ 11 ] Ibidem, str. 43
[ 12 ] Ibidem, str. 43
[ 13 ] Ibidem, str. 48
[ 14 ] Immanuel Kant, „O obecności złego pryncypium obok dobrego albo o radykalnym złu w ludzkiej naturze", str. 50.

«    (Published: 04-10-2005 )

 Send text to e-mail address..     
Print-out version..    PDF    MS Word

Weronika Kosińska
Ur. 1983. Studentka filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Redaktor "Ekspresu Filozoficznego" (dodatek do czasopisma "Principia"). Pół roku studiowała filozofię w Nijmegen (Holandia). Zainteresowania: film, malarstwo, teatr, fotografia, filozofia (w szczególności antropologia filozoficzna).

 Number of texts in service: 3  Show other texts of this author
 Newest author's article: Introjection of fear - a significant change in human
All rights reserved. Copyrights belongs to author and/or Racjonalista.pl portal. No part of the content may be copied, reproducted nor use in any form without copyright holder's consent. Any breach of these rights is subject to Polish and international law.
page 4382 
   Want more? Sign up for free!
[ Cooperation ] [ Advertise ] [ Map of the site ] [ F.A.Q. ] [ Store ] [ Sign up ] [ Contact ]
The Rationalist © Copyright 2000-2018 (English section of Polish Racjonalista.pl)
The Polish Association of Rationalists (PSR)