The RationalistSkip to content


We have registered
163.030.541 visits
There are 7324 articles   written by 1064 authors. They could occupy 28895 A4 pages

Search in sites:

Advanced search..

The latest sites..
Digests archive....

 How do you like that?
This rocks!
Well done
I don't mind
This sucks
  

Casted 2966 votes.
Chcesz wiedzie wi璚ej?
Zam闚 dobr ksi捫k.
Propozycje Racjonalisty:
Sklepik "Racjonalisty"
 Outlook on life »

Racjonalizm i 安iat這gr鏚 [1]
Author of this text:

Racjonalizm czyli ruch kulturalny d捫帷y do przemiany wsp馧czesnego polskiego Ciemnogrodu w 安iat這gr鏚

Zaproszenie na Zjazd Polskiego Stowarzyszenia Racjonalist闚 zach璚i這 mnie do postawienia sobie jeszcze raz — tym razem mo瞠 ju po raz setny — pytania, co to jest "racjonalizm"? Znam to s這wo od lata 1932 roku i chocia przez 74 lata uwa瘸no mnie za racjonalist, to przecie m鎩 spos鏏 rozumienia (modus intelligendi) wci捫 zmienia si i pog喚bia, odcinaj帷 si nie tylko od potocznych sposob闚 rozumienia tego s這wa, ale tak瞠 od tych, z kt鏎ymi spotyka貫m si w prasie, w dyskusjach, w encyklopediach i podr璚znikach historii filozofii. W szczeg鏊no軼i odrzucam te sposoby rozumienia, kt鏎e przeciwstawiaj racjonalizm empiryzmowi i romantyzmowi a zw豉szcza tym, kt鏎e uwa瘸j racjonalizm za pewn „wiar" i zbi鏎 dogmat闚.

Si陰 racjonalizmu jest jego g喚bokie zakorzenienie w wiedzy naukowej czerpanej z do鈍iadcze i eksperyment闚, wi璚 nie nale篡 go przeciwstawia empiryzmowi, ale 陰czy z empiryzmem.

Lekarstwem na przeciwstawianie rozumu uczuciom jest studiowanie j瞛yka chi雟kiego, w kt鏎ym oba poj璚ia rozumu i uczucia oznaczane s jednym znakiem i s這wem xin.

Uwa瘸nie racjonalizmu za „wiar" w rozum degraduje go do jednej z wielu nierozumnych wiar, a przecie jest on postaw programowo odrzucaj帷 przyjmowanie czegokolwiek „na wiar".

Traktowanie racjonalizmu jako zbioru dogmat闚 sprzeniewierza si jego istocie, kt鏎 jest radykalny antydogmatyzm.

Pr鏏uj帷 scharakteryzowa m鎩 obecny spos鏏 rozumienia terminu racjonalizm zaczn od tego, 瞠 bogactwa jego tre軼i nie da si zmie軼i w jednej kr鏒kiej wypowiedzi na zje寮zie. Mo瞠 da這by si je zmie軼i w osobnej ksi捫ce albo w prowadzonym przez kilka lat seminarium filozoficznym.["Seminarium" to miejsce, w kt鏎ym rodz si i rosn „nasiona" (semina) my郵i].

Wska輳 wi璚 tylko na kilka najwa積iejszych znacze.

Racjonalizm jest pewnym ruchem. Racjonalizm to ruch my郵i czyli my郵 w ruchu. S這wo „ruch" jest niezb璠nym dookre郵eniem my郵i, s這wa dwuznacznego, oznaczaj帷ego zar闚no czynno嗆 jak jej wytw鏎. My郵 Kazimierza TWARDOWSKIEGO o potrzebie odr騜niania czynno軼i i wytwor闚 jest wci捫 aktualna. S這wa „my郵" u篡wamy bowiem jako nazwy wytworzonego przedmiotu czyli „my郵i pomy郵anej" (wypowiedzianej, zapisanej, wydrukowanej), b璠帷ej wytworem pewnej czynno軼i, i jako nazwy dla „my郵i my郵帷ej" czyli podmiotu czynno軼i my郵enia, kt鏎a te przedmioty wytwarza.

Miar warto軼i my郵enia jest doskona這嗆 wytwarzanych przedmiot闚, ale doskona這嗆 wytwarzanych my郵i nie polega na ich znieruchomieniu w martwe dogmaty, czyli ostateczne odpowiedzi, k豉d帷e kres badaniom, lecz przeciwnie na ich mocy ods豉niania dalszych horyzont闚, rozbudzania ciekawo軼i poznawczej, rodzenia nowych pyta, pobudzania do kontynuowania bada. Streszczaj帷 ten wyw鏚, proponuj, 瞠by rozumie przez racjonalizm nie postaw trzymaj帷 si kurczowo jakiego zbioru gotowych my郵i, ale ruch my郵i my郵帷ej, dla kt鏎ej wszelkie my郵i wytworzone nie s ostatecznymi odpowiedziami zwalniaj帷ymi nas od samodzielnego my郵enia, lecz bod嬈ami do stawiania pyta i prowadzenia bada.

Dlaczego nie nale篡 przeciwstawia racjonalizmu romantyzmowi? Dlatego, 瞠 racjonalizm nie polega na sztucznym odrywaniu „rozumu" od uczu i wyobra幡i, ale 陰czy harmonijnie emocjonalne komponenty naszej psychiki z elementami intelektualnymi, wiedz帷, 瞠 sukcesy pracy naukowo苑adawczej zale膨 od si造 emocjonalnego zaanga穎wania w problemy, kt鏎e chcemy rozwi您a, a wi璚 od pasji poznawczej a tak瞠 od wyobra幡i niezb璠nej do wymy郵ania pyta i zaplanowania eksperyment闚 sprawdzaj帷ych hipotezy.

Warto w tym miejscu postawi pytanie, czym jest „pasja poznawcza". Dlaczego warto? Dlatego, 瞠 w豉郾ie ta pasja najlepiej charakteryzuje postaw racjonalisty. Racjonalist jest tylko ten, kto odczuwa potrzeb pos逝giwania si si豉mi w豉snego rozumu, potrzeb sta貫go powi瘯szania i pog喚biania wiedzy o 鈍iecie, potrzeb zastanawiania si i badania — a to sprawia, 瞠 w jego umy郵e wci捫 dzieje si co interesuj帷ego, poniewa nie jest on magazynem my郵i nieruchomych, lecz jest my郵 w ruchu czyli My郵 my郵帷.

Dalsza analiza pasji poznawczej ods豉nia jej zakorzenienie w aksjologii. Si喚 t pasji wzmacnia bowiem odkrycie, 瞠 ciekawo嗆 poznawcza wcale nie jest grzechem, kt鏎ego nale瘸這by si wstydzi i z kt鏎ego nale瘸這by si spowiada, ale przeciwnie, jest trafnym odczuciem, 瞠 wiedza jest warto軼i, a czynno嗆 zdobywania wiedzy jest czynno軼i nobilituj帷 cz這wieka - nie jako gatunek, bo przecie nie wszyscy ludzie s „istotami my郵帷ymi", zaanga穎wanymi emocjonalnie w proces poznawania 鈍iata, nie wszyscy s racjonalistami, kt鏎ych cieszy to, 瞠 ich umys znajduje si w nieustannym ruchu.

My郵icielem, kt鏎yw renesansowym sporze o istot prawdziwego szlachectwa trafi w sam 鈔odek tarczy by Giulio Cesare VANINI, stwierdzaj帷, 瞠 prawdziwe "szlachectwo wywodzi si przede wszystkim z ruchu" umys逝 (nobilitas a motu potissimum proficiscitur, Amphitheatrum, 1615, s. 17). Tym, kt鏎zym闚ili, 瞠 ka盥y umys widzi swoje szcz窷cie w spokoju (omnis intellectus gaudet sempiterna quiete), Vanini przeciwstawia tych,dla kt鏎ych szcz窷ciem jest nieustanny ruchumys逝 (imo sempiterno motu, tam瞠, s. 155).

W ten spos鏏 doszli鄉y do fundamentu racjonalistycznej aksjologii. Je瞠li tym, co nadaje warto嗆 i sens ludzkiemu 篡ciu jest nieustanny ruch umys逝, a wi璚 my郵enie w sensie wytwarzania rozumnych dzie, w kt鏎ych gromadzimy zdobywan przez nas wiedz o 鈍iecie i, nie ograniczaj帷 si do badania, jakim jest 鈍iat, sk豉niamy nasz wyobra幡i do wytwarzania wizji, jakim 鈍iat m鏬豚y i powinien by, to dochodzimy do utworzenia poj璚ia Kultury, kt鏎ej skrzyd豉mi s Nauka i Sztuka.

Powiedzia貫m, 瞠 „dochodzimy" do tego poj璚ia, ale przecie w rzeczywisto軼i ma這 kto do niego dochodzi. Dla ogromnej wi瘯szo軼i ludzi — jak o tym pisa Tadeusz KOTARBI垶KI — s這wo „kultura" wcale nie posiada tej tre軼i, poniewa niefortunne nazwy ministerstw i pa豉c闚 (a tak瞠 wsp馧czesne media) wy陰czy造 zar闚no Nauk jak Sztuk z poj璚ia „Kultury", kt鏎a w 鈍iadomo軼i potocznej jest rodzajem „rozrywki", dla ludzi interesu jest „towarem", a dla ko軼io豉 i polityk闚 czym, co trzeba cenzurowa, kontrolowa, zakazywa i niszczy.

Dlatego jednym z najwa積iejszych zada racjonalist闚 jest wprowadzenie do 鈍iadomo軼i spo貫cznej prawdziwego znaczenia s這wa „Kultura", jako warto軼i najwy窺zej, kt鏎a usprawiedliwia nasze istnienie na 鈍iecie. Budowanie Kultury prac naukowo-badawcz i tw鏎czo軼i artystyczn, aktywno嗆 kulturalna, uczestnictwo w 篡ciu kulturalnym, gromadzenie wiedzy, czytanie, my郵enie — nadaje naszemu 篡ciu warto嗆, godno嗆 i sens, nobilituje nas w najszlachetniejszym znaczeniu tego s這wa.

Pozostawiaj帷 archeologom, etnografom i socjologom prawo do pos逝giwania si w豉snym globalnym poj璚iem kultury, obejmuj帷ym wszelkie wytwory cz這wieka, a wi璚 tak瞠 zeszyty szkolne roj帷e si od b喚d闚 ortograficznych, zeszpecone plugaw bazgranin fasady dom闚 i klatki schodowe, papier zadrukowany reklamowaniem towar闚, utrwalane przez telewizj, gazety i nagrania na ta鄉ach wypowiedzi polityk闚 i inne 鄉ietniki mo瞠my odr騜ni od tego 鄉iecia prawdziw kultur przymiotnikami „wysoka i g喚boka", i powiedzie, 瞠 racjonalizm to jest ruch zmierzaj帷y do 篡cia w kulturze wysokiej i g喚bokiej, a wi璚 w 鈍iecie prawdziwych warto軼i.

Pi瘯ne s這wo „racjonalizm" ma jedn powa積 wad, t mianowicie, 瞠 r騜ni si tylko jedn liter od bardzo brzydkiego s這wa „nacjonalizm", kt鏎e jest synonimem narodowej ograniczono軼i, zarozumia這軼i, zacofania i Ciemnogrodu. Wiadomo, 瞠 racjonalizm mo積a 陰czy z wieloma innymi izmami, na przyk豉d dobrze si 陰czy z humanizmem i pacyfizmem, ale z nacjonalizmem i Ciemnogrodem po陰czy si nie da. Wi捫e si to ze sposobem rozumienia s這wa „kultura".

W aparaturze poj璚iowej nacjonalist闚 nie ma miejsca na poj璚ie kultury 鈍iatowej. Istniej dla nich tylko „kultury narodowe" a warto軼i jest jedynie w豉sna kultura; dzie豉 s oceniane nie ze wzgl璠u na swoje w豉sne walory, ale ze wzgl璠u na ras, wyznanie i pochodzenie tw鏎cy. Do innych kultur 篡wi nacjonali軼i przewa積ie pogard, nienawi嗆, a przynajmniej nieufno嗆 i prawie zawsze brak zainteresowania.

B璠帷 przeciwie雟twem nacjonalistycznego Ciemnogrodu racjonalizm charakteryzuje si szerokim otwarciem na warto軼i innych kultur.

Takie otwarcie wcale nie jest 豉twe. Ale nigdy nie twierdzi貫m, 瞠 豉two jest by racjonalist. Gdyby to by這 豉twe, ogromna wi瘯szo嗆 ludzi by豉by racjonalistami, ale niestety jest nas ma這. O trudno軼iach bycia racjonalist b璠zie jeszcze mowa, ale w tej chwili chcia豚ym podzieli si w豉snymi do鈍iadczeniami w zakresie otwierania si na inne kultury. Rozpocz掖em to „otwieranie si" siedem dziesi璚ioleci temu, ale uda這 mi si to tylko w stosunku do kilku kultur. Trzeba by這 da sobie rad z trzema powa積ymi rodzajami trudno軼i.

Jedn stanowi豉 bariera j瞛ykowa, a przecie prawdziwe otwarcie si na inn kultur wymaga poznania jej j瞛yka. Na szcz窷cie, r騜norodno嗆 j瞛yk闚 zawsze mnie fascynowa豉, tak瞠 odmienno嗆 pisma: gotyk, alfabet grecki, rosyjski, a zw豉szcza cudowne kszta速y kilkunastu tysi璚y znak闚 chi雟kich.

Na rzeczywiste przyswojenie sobie innych pism takich jak gruzi雟kie, korea雟kie czy arabskie, mimo podejmowanych pr鏏 zabrak這 czasu.

Trudniej przezwyci篹y drug barier, zwi您an z ustrojami politycznymi i ranami historycznymi. Na przyk豉d powa積 trudno軼i w otwarciu si na kultur w這sk by豉 faszystowska napa嗆 na Abisyni. Ale rozpoczynaj帷 w roku 1934 studiowanie j瞛yka w這skiego by貫m pewien, 瞠 faszyzm wkr鏒ce runie, a od 1945 roku nie by這 ju 瘸dnych psychicznych przeszk鏚 i na t kultur otworzy貫m si najszerzej. Podobnie te by貫m pewien, 瞠 runie hitleryzm, wi璚 nawet w czasie wojny uda這 mi si oddzieli zbrodnie hitlerowskie od niemieckiej filozofii, muzyki i poezji, podobnie jak pokolenie mojego Ojca potrafi這 godzi walk z caratem i kochanie dzie Gogola, Puszkina, To連toja.

(W nawiasie dodam, 瞠 tak瞠 kochanie kultury polskiej by這by rzecz trudn, gdyby鄉y nie potrafili oddziela jej dzie od polityki kolejnych rz康闚, za kt鏎e cz瘰to musimy si wstydzi).


1 2 Dalej..

 Po przeczytaniu tego tekstu, czytelnicy cz瘰to wybieraj te:
Rycerz rozumu
O zniewolniczeniu. Rozwa瘸nia nad niesamodzielno軼i wiary

 See comments (2)..   


«    (Published: 24-12-2006 Last change: 25-12-2006)

 Send text to e-mail address..     
Print-out version..    PDF    MS Word

Andrzej Rus豉w Nowicki
Ur. 1919. Filozof kultury, historyk filozofii i ateizmu, italianista, religioznawca, tw鏎ca ergantropijno-inkontrologicznego systemu „filozofii spotka w rzeczach". Profesor emerytowany, zwi您any dawniej z UW, UWr i UMCS. Wsp馧za這篡ciel i prezes Stowarzyszenia Ateist闚 i Wolnomy郵icieli oraz Polskiego Towarzystwa Religioznawczego. Za這篡ciel i redaktor naczelny pisma "Euhemer". Nast瘼nie zwi您any z wolnomularstwem (w latach 1997-2001 by Wielkim Mistrzem Wielkiego Wschodu Polski, obecnie Honorowy Wielki Mistrz). Jego prace obejmuj ponad 1200 pozycji, w tym w j瞛yku polskim przesz這 1000, w這skim 142, reszta w 10 innych j瞛ykach. Napisa ok. 50 ksi捫ek. Specjalizacje: filozofia Bruna, Vaniniego i Trentowskiego; Witwicki oraz ㄊszczy雟ki. Zainteresowania: sny, Chiny, muzyka, portrety.
 Private site

 Number of texts in service: 52  Show other texts of this author
 Newest author's article: W chi雟ki akwen... Wolno嗆 w Hongloumeng
All rights reserved. Copyrights belongs to author and/or Racjonalista.pl portal. No part of the content may be copied, reproducted nor use in any form without copyright holder's consent. Any breach of these rights is subject to Polish and international law.
page 5174 
   Want more? Sign up for free!
[ Cooperation ] [ Advertise ] [ Map of the site ] [ F.A.Q. ] [ Store ] [ Sign up ] [ Contact ]
The Rationalist © Copyright 2000-2018 (English section of Polish Racjonalista.pl)
The Polish Association of Rationalists (PSR)