![](http://i.racjonalista.pl/s.gif) |
Chcesz wiedzieć więcej? Zamów dobrą książkę. Propozycje Racjonalisty: | | |
![](http://i.racjonalista.pl/t.gif) |
|
|
![](http://i.racjonalista.pl/s.gif) |
Religions and sects » Religion science
Symbolika ryby i aspekt duchowej przemiany [3] Author of this text: Joanna Żak-Bucholc
Wysublimowane
znaczenie to wyławianie dusz ludzkich. Z otchłani śmierci wyławia się
dusze, które, jak już wiemy, przedstawiano sobie pod postacią ryby. W późnym,
bo orfickim źródle Orfeusz bywa nazywany Rybakiem, gdyż łowi ludzi, żyjących jak ryby w wodzie (w sensie
Otchłani) i wyciąga ich na światło. „To
stara idea — przemiana ryby w człowieka. Rybia natura stanowi
najprymitywniejszą część naszej natury zwierzęcej, a wędka religii jest po
to, by nas z niej wyciągnąć" — twierdzi badacz mitologii J. Campbell [ 11 ].
Campbell akcentuje tu akurat jakby odwrotną stronę zagadnienia, którym się
zajmujemy.
Powiedzieliśmy wyżej o indyjskiej wizji, wedle której ryba po potopie
nauczyła Manu praw — teraz należy dodać, że były to, wedle jednej z wersji mitu, proste prawa ryb, wyrażające się w znanym nam i dziś
prymitywnym poglądzie, że „duże ryby pożerają małe". Można się więc z interpretacją znawcy mitologii Campbellem zgodzić, ale czy do końca ?
Wersja hinduska jest wersją późną, pewnie już reinterpretacją starego
mitologemu, tego samego, który nie zdołał ulec zmianie u Sumerów, a właśnie w ich micie nie ma mowy o prymitywnych prawach rybo-ludzi, przeciwnie — Oannes
nauczył ludzi podstaw kulturowych zachowań, jest typem herosa cywilizatora.
Z siecią związany jest także Waruna. A właściwie z pewnego rodzaju
lassem, zwanym nagapasa, którym pęta
złoczyńców. Tu ukazuje nam się inna funkcja sieci — nie wyławiania na światło
dzienne czegoś, ale pętania, związania,
unieruchamiania. Przy czym warto zapamiętać, iż Waruna był także strażnikiem
nieba i bogiem zdrowia, przeznaczenia oraz kierunku zachodniego. Bóg pęta „złoczyńców"
jako zagrażających Porządkowi. Jak Marduk, babiloński bóg, gdy posłużył
się siecią, którą otrzymał od swego ojca Anu, by unieruchomić nią wodnego
„potwora" Tiamat. A jak indyjski Waruna łapał złoczyńców, tak
egipski Onuris, uosobienie króla-łowcy,
łowił na lasso wrogów Horusa. Warunę przypomina także grecki Hefajstos. Któż
nie pamięta zabawnej sceny, najpewniej mocno już przetworzonym w micie
greckim, gdy przyłapawszy swą żonę Afrodytę na amorach z Aresem, Hefajstos
spętał ich siecią, by ukazać ich występek Olimpijczykom? Ale pierwotne
znaczenie tej sceny nie musiało być wcale, i raczej nie było, rodzajem
„komedii dworskiej". Hefajstos był bogiem związanym z Górą (zrzuciła
go z niej Hera, w wyniku czego bóg okulał), był Kulawcem — jak Waruna i Jama, bóg śmierci. Wielu bogów kierunku zachodniego było jednocześnie
Kulawcami — to znak związku z sacrum, znamię inności, za-światowego
pochodzenia. I ubytku — zachodzące słońce to „uszkodzone" słońce.
Może właśnie do nich należało pętanie wszystkich tych, którzy zagrażali
porządkowi świata? Sieć w funkcji pętania, unieruchamiania, łapania dzieli
swe miejsce w mitach z nagapasa,
lassem, arkanem. Wtedy sieć nie musi oczywiście mieć związku z wodami [ 12 ].
Ale co interesujące, te wszystkie „przyrządy" służące niegdyś do
łapania ryb, jak sieć czy oścień w wielu mitach stały się akcesoriami bogów
czy demonów śmierci, do zadań których należało wyciąganie duszy z ciała — i to nawet wtedy, gdy związek duszy jako ryby z wodą dawno został
zapomniany. Także w wierzeniach słowiańskich Śmierć wyciągała duszę ościeniem...
Ale to już materiał na inna opowieść, my dążąc już do zakończenia spróbujemy
dokonać czegoś na kształt podsumowania. Zatem najpierw: symbolika ryby związana
jest z następującymi „polami" znaczeń:
-
podpora świata, u dołu axis mundi (zamiennie z wężem); funkcja
kosmogoniczna,
-
ciąg: dusze=ryby=gwiazdy, a także ryba-przewodnik zmarłych do krainy umarłych, i w tym kontekście związek z Niebem (gwiazdozbiór Ryb) i Oceanem Niebiańskim,
Ziemskim i Podziemnym,
-
związek z wodą, Praoceanem jako motyw początku, w sensie początku ludzkości;
por. ludzie-ryby przynoszące cywilizację u Sumerów i Hindusów, por. też
rdzeń indyjski matsja i egipski msj
znaczący „rodzić" oraz delphys i
phyto oznaczające „łono"; i początku nowego życia jednostki,
inicjacji (wyłanianie się z paszczy, śmierć i odrodzenie, także mistyczne).
W
tzw. „wyższych" i monoteistycznych religiach symbol ryby i rybaka
pozostał. Na przykład w buddyzmie. O Buddzie powiada się, że jest rybakiem
wyławiającym ryby z Oceanu Sansary [ 13 ].
Ryby te, dzięki jego naukom poznają
światło zbawienia. Zdarzają się nawet wizerunki wyobrażające Buddę w trakcie łowienia ryb. W tym swoim aspekcie, nie zważając teraz na różnicę
treści nauk, można by rzec, iż Budda nie robi nic innego niż Orfeusz. A pewnie i wcześniejsze bóstwa, o których napomykaliśmy w tym tekście. Ale też w podobnych obrazach możemy rozpoznać Chrystusa… Pamiętamy, że zwracając
się do przyszłych apostołów zajętych łowieniem ryb, powiada im, iż uczyni
ich rybakami ludzi [ 17 ]. Jak się wydaje, nie chodzi w tej kwestii tylko o „łowienie"
adeptów dla nauk Jezusa, ale właśnie o sens głębszy, by tak rzec — orfejski.
Jezus powiada w istocie, iż pragnie wyławiać ludzkie istoty z oceanu zwykłego
życia, z grzechu. Pragnie ich dusze (pamiętajmy o zbitce znaczeniowej w obrębie
wschodniego Śródziemnomorza wciąż żywej: ryba=dusza) wyłowić na światło,
inicjować w prawdziwe życie, wieczne.
![](/img/strony/symbole.jpg)
Wczesnochrześcijańskie symbole rzymskie, Katakumby św. Kaliksta (217-222). Początkowo, w czasach rzymskich, to nie krzyż był naczelnym symbolem chrześcijan, lecz właśnie ryba. Krzyż, jako znak chrześcijaństwa, pojawił się dopiero po kilku wiekach. Ryba, jako symbol chrześcijan, przewija się stale przez ich dzieje, aż do dziś (np. zielonoświątkowcy na swych samochodach umieszczają znak ryby) |
Zdaje
się, że nawet tak rzekomo zwyczajny gest Jezusa (nie chodzi teraz o cud rozmnożenia)
jak żywienie słuchających go ludzi posiłkiem złożonym z chleba i ryb ma
swe głębsze znaczenie. Posiłek złożony z ryb miał, jak już wiemy, swe
mocne podstawy w tym rejonie świata i konotacje sakralne. Wiadomo też przecież,
iż zwyczajowo pierwsi chrześcijanie ceremonialnie obchodzili posiłek złożony
wyłącznie z ryb, chleba i wina (oczywiście równie wiele można by powiedzieć o „mistyce" chleba i wina, lecz to już musi pozostać poza zasięgiem
tej pracy). Oczywiście pierwsi chrześcijanie najwięcej przejęli z tradycji
hebrajskiej, ale ta z kolei z prastarych wierzeń kanaanejskich, syryjskich,
egipskich, mezopotamskich. A mówiąc o kultowych posiłkach z ryb w piątki
zwykliśmy dziś łączyć je z obyczajem postnym, ale… Warto w tym miejscu
powiedzieć o innym tego obyczaju wymiarze. Otóż istnieje hebrajska tradycja,
wedle której, gdy nastąpi koniec świata, to sam Mesjasz złowi wielką rybę — Lewiatana — i rozdzieli ją między wiernych. Właśnie na zapowiedź tego
przyszłego wydarzenia praktykuje się spożywanie posiłku z ryby. A pod wpływem
syryjskich wierzeń związanych z boginią Atargatis [ 14 ] ustalili dzień owego posiłku — właśnie na piątek [ 15 ].
Mesjasz
złowi wielką rybę… Dla chrześcijan Mesjaszem tym był Jezus. Tenże chrześcijański
Mesjasz obdarzony został tajemnym mianem ICHTHYS — Ryba, od Jezus Chrystus Bóg
Zbawca (Theos, Soter). Znakiem pierwszych chrześcijan była właśnie ryba, nie
krzyż. A jeśli jeszcze dodamy, że Jezus pochodzić miał z królewskiego
rodu… Król, Rybak, Ryba, Łowienie w sieć, i Zmartwychwstanie — wszystkie te
elementy ukażą się w świetle prastarych znaczeń mitycznych. Wydaje się, że
kto nie umie przebić się przez warstwę narracji ewangelicznych, ten zubaża
swe zrozumienie zarówno czasów, w których nauczał Jezus, jak i sensu jego
przesłania. Obrazy są bowiem równie ważne jak słowa brane
„wprost". Jeśli nie ważniejsze...
1 2 3
Footnotes: [ 11 ] J. Campbell, Potęga mitu, Kraków 1994, s. 333 [ 12 ] W sieci wszak chwytano też np. byki, albo ptactwo. Na przykład na Cykladach istniały figurki byków, na których zachowały się odbicia siatkowanego wzoru — ślad po zwyczaju łapania byka w sieć. Znamy też inne przedstawienia takich polowań. Może nawet prócz „normalnego" sposobu polowania na zdobycz, istniał inny zwyczaj, właśnie łapania w sieci, który nabrał wymiaru ceremonialnego, którego znaczenia dla wspólnoty nie jesteśmy już w stanie w pełni pojąć [ 13 ] Sansara dosłownie „wspólny potok, przepływanie", kołowrót narodzin i śmierci, z którego można wyzwolić się dzięki odpowiedniej wiedzy i praktyce; rzecz jasna termin ten łączy się z pojęciem reinkarnacji i prawa karmy [ 14 ] Atergatis (lub Derceto) to bogini syryjska z Herapolis. Ciekawy opis jej kultu pozostawił Grek Lucjan z II w. „W stawie sąsiadującym ze świątynią , utrzymywano ryby święte, które kapłani mogli jeść rytualnie; statua bogini uwieńczona była gołębicą, zwierzęciem świętym w Syrji, jak wieprz i ryba. Atergatis była więc zarazem rybą i gołębicą. Kult był sprawowany przez mężczyzn, ubranych po kobiecemu, którzy chcieli tym sposobem upodobnić się do bogini (...) W Askalonie (w Filistydzie) Atergatis odbierała cześć pod postacią kobiety z ogonem rybim, jej małżonek Dagon, był wyobrażony podobnież. Te bóstwa-ryby przypominają Oannesa babilońskiego i legendę o Jonaszu" (S. Reinach, Orpheus. Historja powszechna religij, Warszawa 1929, s.47-48) [ 15 ] J.L. Weston, Od starożytnego obrzędu do romansu średniowiecznego, Wrocław, bez daty, s. 116 i 118. S. Reinach w Orpheusie pisał: „Dlaczego chrześcijanie średniowieczni oraz należący do kościoła greckiego i rzymskiego, poszczą w piątek? Sami nic o tem nie wiedzą, a Żydzi nie więcej wiedzą, dlaczego mają jeść rybę w piątek wieczorem (...) Post chrześcijan z dopuszczeniem ryby jest być może tylko zwyczajem religijnym spożywania ryby w piątek. Jeżeli ten zwyczaj jest wspólny Żydom i chrześcijanom, to widocznie, że data tygodniowa śmierci Zbawiciela nie ma w tem żadnego znaczenia. Ryba jest starożytnym totemem syryjskim. Pomiędzy szczepami syryjskimi niektóre wstrzymywały się od pewnych ryb — tak było z Żydami; inne utrzymywały ryby święte w stawach i jadały ryby święte, by się uświęcać. Ta ostatnia praktyka była przybrana przez pierwszych chrześcijan, którzy doszli aż do utożsamienia Chrystusa z bardzo wielką rybą [to nie ma nic wspólnego ze słynnym akrostychem 'Ichtys' — ryba, którego litery tworzą inicjały wyrażenia 'Jesous Christos Theou yios soter' — Jezus Chrystus, syn Boga, Zbawiciel] i do określania samych siebie, jako rybek: 'Jesteśmy rybki, mówił Tertulljan, którzy rodzimy się w wodach chrztu'; a pewien napis chrześcijański z roku 180 naszej ery, określa Jezusa jako 'wielką rybę'. Jeść rybę świętą było formą pierwotną wieczerzy eucharystycznej, ponieważ ten zwyczaj był znacznie wcześniejszy od przyjścia Chrystusa. Trwa dotąd pod różnymi postaciami u Żydów, co go praktykują nie rozumiejąc, i u chrześcijan, co, aby zdać z niego sprawę, wynaleźli tysiączne racje sprzeczne, w których szczegóły zbyteczna tutaj wchodzić" (s.21-22). Por. Mateusza 12,38-41 i 16,4: Znak Jonasza « Religion science (Published: 31-10-2002 Last change: 06-09-2003)
All rights reserved. Copyrights belongs to author and/or Racjonalista.pl portal. No part of the content may be copied, reproducted nor use in any form without copyright holder's consent. Any breach of these rights is subject to Polish and international law.page 2012 |
![](http://i.racjonalista.pl/ai/grpr.gif) |